قرآن ندایی برای جهانیان

معادل‌یابی واژگان قرآن در اسپرانتو و زبان‌های دیگر

برای ترجمه‌ی دقیق قرآن، علاوه بر فهم و برداشت صحیح از معنی واژگان و آیات زبان مبداً، احتیاج به واژگانی در زبان مقصد است که دقیقاً معنی واژگان قرآن را در آیات مربوطه برسانند. گاه چنین معادل‌هائی در زبان مقصد وجود دارد، گاه خیر. در حالت نخست – که عموماً مربوط به واژگان عام قرآن می‌شود - مشکل زیادی در ترجمه وجود نخواهد داشت، مشروط بر این که مترجم یا تیم ترجمه بر هر دو زبان مبداً و مقصد احاطه‌ی کامل داشته باشد. در حالت دوم – که عموماً مربوط به واژگان خاص قرآن می‌شود – در زبان مقصد یا باید کلمه‌ای با استفاده از انبان واژگان موجود در آن زبان، برای لغت مربوطه پیدا کرد یا ساخت، یا باید عین واژه‌ی مربوطه از زبان مبداً (عربی) وارد زبان مقصد شود. برخی از زبان‌ها در انجام چنین امری یا ناتوان هستند یا متعصب، اما زبان اسپرانتو که اصولاً به‌عنوان زبانی فراملی و فرافرهنگی و به‌دور از هرگونه تعصبی برای بیان کلیه‌ی فرهنگ‌ها طراحی شده است، دارای چنین محدودیت‌هائی نیست، و حتی برعکس، مشتاق و تشنه‌ی جذب و انتشار دست‌آوردهای علمی و فرهنگیِ تمامی ملل و زبان‌ها برای تمامی مردم جهان است. از این روی، زبان بین‌المللی اسپرانتو علاوه‌بر قدرت فوق‌العاده زیاد برای بیان دقایق علمی و لطایف ادبی، به‌عنوان یک زبان پُل، و به‌عنوان یک بانک علمی و ادبی جهانی، قادر به تسهیل تفهیم و تفاهم بین زبان‌های گوناگون جهان نیز است.

مقدمه: بهره‌گیری از زبان اسپرانتو به‌عنوان یک استاندارد برای تدقیق معانی واژگان در تمامی زبان‌ها

نقل به‌مضمونِ یکی از ایده‌ها و پیش‌نهادهای پروفسور پروبال داشگوپتا، پرزیدنت سازمان جهانی اسپرانتو (2013-2007)، دکترای زبان‌شناسی از دانشگاه نیو یورک (1980)، استاد زبان‌شناسی کاربردی در دانشگاه حیدرآباد (از سال 1989) و عضو انجمن زبان‌شناسی آمریکا (از سال 2004)

همان‌گونه که استفاده از الفبای فونتیک بین‌المللی (International Phonetic Alphabet) کمک بسیار فراوانی برای ثبت دقیق و فراگیری نحوه‌ی تلفظ کاملاً صحیح هر واژه‌ای در هر  زبانی – چه برای متکلمینی که زبان مادری‌شان زبان مربوطه است، و چه برای افراد بیگانه در آن زبان – کرده است، بهره‌گیری از واژگان زبان اسپرانتو نیز می‌تواند کمک شایان توجهی به ثبت، فهم و درک معنی دقیق کلمات در زبان‌های گوناگون بکند. به‌بیان دقیق‌تر: همان‌طور که هم‌اکنون در اکثر قریب به‌اتفاق واژه‌نامه‌ها و دائره‌المعارف‌ها، با درج نحوه‌ی تلفظ کلمه‌ی مربوطه توسط الفبای فونتیک بین‌المللی در بین دو ممیز، مانند /mo'mæjjez/، هر کسی که این الفبای ساده و منطقی را فراگرفته باشد، که در آن هر حرف تنها و تنها یک‌جور نوشته و خوانده می‌شود، نیازی به شنیدن آن برای فهم و فراگیری نحوه‌ی تلفظ آن ندارد، با اضافه کردن واژه‌ی معادل اسپرانتو در کنار آن، مشکلات معنی‌شناسی و معنی‌یابی کلمه‌ی مربوطه نیز از بین می‌روند، چرا که در اسپرانتو:

1- معنی کلمات دارای تعریف بسیار دقیق و روشن هستند

2- غنای واژگان در این زبان بیش از هر زبان دیگری است

3- واژه‌سازی در آن از اصول کاملاً مشخص پیروی می‌کند

4- بهره‌‌گیریِ سیستماتیک از ریشه‌ها، آوندها (پیشوندها و پسوندها) و پایانه‌ها سبب قدرت بیشتر آن در بیان ظرایف و لطایف لغوی شده است

5- طبق یکی از قواعد شانزده‌گانه‌ی آن، چنان‌چه معنی و مفهوم واژه‌ای را در هر فرهنگ و زبان، نتوان به‌صورت کاملاً دقیق با واژگان موجود در اسپرانتو بیان کرد، ریشه‌ی کلمه‌ی مربوطه وارد زبان اسپرانتو می‌گردد، و طبق قواعد واژه‌سازی اسپرانتو ، کلمات بسیار زیادی از آن ساخته می‌شود، که اغلب در زبان مرجع آن نیز وجود ندارد.

معادل‌یابی واژگان قرآن در اسپرانتو

به‌عنوان مثال، برای بیان واژه‌ی ”کافر“ در زبان انگلیسی عموماً از واژه‌ی unbeliever بهره گرفته شده است که ریشه‌ی آن believe به‌معنی باور داشتن/ایمان داشتن است، در حالی که ریشه‌ی واژه‌ی کافر، ”کفر“ است که ازجمله – و در قرآن - به‌معنی پوشاندن (حقیقت به طور عمدی) است.

در ترجمه‌های اسپرانتو نیز – شاید به‌طبع انتخاب اشتباهی که در برابریابی ترجمه‌ی انگلیسی شده– یا از miskredanto استفاده شده است یا از malkredanto، که ریشه‌ی هر دوی آنها kredi  به‌معنی باور داشتن/ایمان داشتن است.

درصورتی‌که بنابر مطالبی که در بالا گفته شد، در زبان اسپرانتو می‌توان یکی از سه گزینه‌ی زیر را انتخاب کرد:

1- از واژه‌ی kovranto که اسم فاعل ریشه‌ی kovri در زبان اسپرانتو و به‌معنی پوشاندن است، بهره گرفت، و در پانویس ترجمه، معنی خاص قرآنی آن را (پوشاندن عمدی حقیقت) توضیح داد تا آکادمیِ اسپرانتو نیز آن را بررسی و این‌گونه معنی خاص قرآنی آن را تصویب کند و به‌تبع آن در تمامی واژه‌نامه‌های اسپرانتو در سراسر دنیا درج گردد. به این ترتیب می‌توان واژگان فراوانی در اسپرانتو از این ریشه ساخت، مانند:

2- از واژگان ترکیبی اسپرانتو بهره گرفت، و برای نمونه از پیشوند fi که برای نشان دادن شرارت و بدی (نیّت) به‌کار می‌رود، همراه با kovri به معنی پوشاندن، استفاده کرد و برای مثال واژگان زیر را از آن ساخت:

3- عین واژه‌ی ”کفر“ وارد زبان اسپرانتو گردد، و واژگان ترکیبی آن طبق قواعد اسپرانتو از آن ساخته شود، برای نمونه:

برای تصمیم‌گیری در مورد این‌که کدام‌یک از گزینه‌های فوق – یا حتی گزینه‌ای دیگر - به‌کارگرفته شود، می‌توان هم‌اکنون مسئله را با آکادمی اسپرانتو (Akademio de Esperanto) مطرح ساخت و نظر ایشان را به‌صورت رسمی/مشورتی پرسید. این فرهنگستان که بیش از یک‌صد سال عمر دارد، هم‌اکنون دارای 45 عضو فرهیخته از کشورهای گوناگون جهان است و دارای سرویسی مختص پاسخ‌گوئی به سوالات زبانیِ اسپرانتودانان جهان است.

کمک زبان اسپرانتو برای معادل‌یابی واژگان قرآن در زبان‌های دیگر

به همان‌ترتیبی که در بخش مقدمه‌ی فوق آمد، پس از تثبیت معادل‌های اسپرانتوی واژگان قرآن، پیدا کردن معادل برای آنها در زبان‌های دیگر به‌مراتب دقیق‌تر، آسان‌تر و سریع‌تر خواهد شد. یعنی زبان و واژگان اسپرانتو به عنوان استانداردی بین‌المللی، مانند پُلی بین واژگان قرآنی و زبان‌های دیگر دنیا به کمک مترجمین در سراسر جهان خواهد آمد.

احمدرضا ممدوحي

24/7/1391