هجرت
به نام خداوند بخشنده بخشاینده
هجرت امام خمینی به پاریس
آيد آن روز كه من هجرت از اين خانه كنــــم از جــهان پرزده در شاخ عــدم لانه كنم
رســـــد آن حال كه در شمع وجود دلــــدار بال و پـــرسوخته كار شــب پروانه كنـم
روى از خـــانقه و صـــتومعه برگـــــردانـــم ســـجده بر خاك در ساقى ميخانه كنـم
حالى حاصل نشد از موعظه صوفى و شيخ رو به كوى صنعى واله و ديــــــوانه كنـم
گيسوى و خال لبت دانه و دامندچسان مرغ دل فارغ از اين دام و از اين دانــــــه كنـم
شـــــــود آيـا كه از اين بتكــــــده بربـــندم رخت پرزنان پشتبر اين خانه بيگانه كنم
امام خمینی(ره)
پیروزی انقلاب اسلامی، وابسته به علل و عوامل متعددی بود؛ اما سه علت اصلی كه مورد تأكید محققان است در این زمینه بیشتر مورد توجه قرار گرفته است: نخست، باورهای دینی و اعتقادات اسلامی عمیق مردم ایران، دوم، وحدت مردم و مبارزات سیاسی آنها و سوم، رهبری قاطع و بینظیر امامخمینی وخسته شدن از زورگویی های دوران. این سه عامل پس از آن كه در كنار یكدیگر قرار گرفتند و یك مثلث را تشكیل دادند به نیروی قدرتمندی تبدیل گردید و رژیم پهلوی را سرنگون ساخت. بررسی جنبههای متعدد این سه عامل، ماهیّت واقعی و عناصر تشكیل دهندهی جنبش اسلامی مردم ایران را، روشن خواهد ساخت. از میان سه عامل فوق، رهبری امامخمینی بخصوص در شرایط حساس و بحرانی، تأثیر فوقالعادهای در به ثمر رسیدن مبارزات مردم مسلمان ایران، علیه دستگاه پهلوی ایفا كرد. از این رو، با بررسی جنبههای گوناگون رهبری امام خمینی و ویژگیهای آن، زوایای مهمی از تاریخ انقلاب اسلامی ایران روشن خواهد گردید. فاصلهی زمانی 14 مهرماه تا 22 بهمن 1357، یكی از فصول برجستهی تاریخ نهضت اسلامی به حساب میآید. این برههی زمانی كه از هجرت حضرت امام به پاریس تا پیروزی انقلاب را در برمیگیرد، مملو از حوادث و اتفاقاتی است كه هر یك مسیر انقلاب را به پیش میبرد.
البته تبعید حضرت امام (ره) با افشاگری حضرت امام علیه تصویب لایحه کاپیتولاسیون و اقدام رژیم پهلوی به تبعید ایشان آغاز گردید به طوریکه کماندوهای مسلح شاه با محاصره منزل امام خمینی (ره) ، ایشان را به تهران منتقل و سپس با یک فروند هواپیمای نظامی تحت الحفظ مأموران امنیتی و نظامی به ترکیه تبعید نمودند. اقامت امام در ترکیه یازده ماه طول کشید و ایشان در روز سیزدهم مهر ماه سال 1344 به همراه فرزندشان آیت الله حاج آقا مصطفی از ترکیه به تبعید گاه دوم، کشور عراق اعزام شدند. یکی از مهمترین اهداف رژیم از تبعید امام خمینی (ره) به عراق تداوم جدایی میان رهبری و ملت به پا خاسته و منزوی ساختن امام(ره) در فضای غیر سیاسی حوزه نجف بود بر خلاف نقشه های رژیم شاهنشاهی، امام(ره) در نجف موقعیت خود را نثبیت کرد و ارتباط منظم و مستمری را با مبارزان و قشرهای مختلف برقرار نمود و بعد از رحلت آیت الله حکیم مرجعیت ایشان در داخل و خارج ایران فراگیر شد؛ و حکومت پهلوی تمامی برنامه های خود را برای به انحراف کشاندن نهضت و کمرنگ کردن فعالیت سیاسی امام(ره) نقش بر آب می دید. از طرف دیگر رژیم ایران و عراق که در سال 1353 طبق قرارداد الجزایر اختلافات خود را کنار گذاشته بودند و روابط دوستانه آنها روند رو به رشدی پیدا کرده بود ، بر این مبنا فشارها و محدودیت هایی را برامام شروع کردند. در این راستا دولت عراق آقای «دعایی» را به بغداد احضار کرد و از او خواست که پیامی را به این مضمون به امام(ره) برساند که « ما در عین اینکه به شما احترام می گذاریم، ولی به خاطر روابط با شاه محذوراتی داریم و از این رو از شما می خواهیم که رعایت بکنید و فعالیت ها به صورت علنی نباشد».
حضرت امام با شنیدن این پیام فرمودند : «این آغاز کار است شما به بعثی ها بگویید من چنین چیزی را نمی پذیرم. من نمی توانم ساکت باشم و در ایران کسانی که به من اعتقاد دارند، مبارزه کنند و خون بدهند، اگر آنان نمی خواهند من این جا باشم، می روم جای دیگر و حرفم را می زنم»
بعثی ها در راستای این محدودیت ها جزوه ی حکومت اسلامی امام(ره) را در عراق جمع آوری کردند و چند نفر از یاران امام(ره) را دستگیر کردند. اقدامات رژیم عراق در ایران و جهان بازتاب گسترده ای داشت. علمای داخل کشور و برخی مجامع بین المللی نسبت به این اقدام رژیم عراق اعتراضات گسترده ای کردند. مأموران رژیم عراق دلیل فشار و سخت گیری خود را توافقات فی ما بین دولتین ایران و عراق ذکر کردند و در نهایت در دیدار وزرای خارجه ایران وعراق تصمیم به اخراج امام خمینی(ره) از عراق گرفته شد.
به دنبال تشدید این محدودیت ها، امام(ره) پاسپورتشان را به آقای «دعایی» دادند که اجازه ی خروج از عراق را بگیرد. امام(ره) ابتدا تصمیم گرفتند که به سوریه بروند اما به خاطر وجود تضادهایی بین عراق و سوریه امکان داشت عراقی ها مانع شوند؛ بنابراین تصمیم گرفتند ابتدا به کویت بروند و سپس از کویت به سوریه. رژیم شاه با اطلاع از مقصد امام(ره) مبنی بر عزیمت به طرف کویت، تلاش گسترده ای را برای جلوگیری از ورود امام(ره) به کویت آغاز کرد و دولت کویت را تحت فشار گذاشت. مقامات کویت در جواب سفیر شاه در کویت گفتند: آنها به دلیل اینکه در دعوتنامه، نام خمینی نبوده است و نام مصطفوی ذکر شده است، در ابتدا متوجه نشدند.(1) امیر کویت با اطلاع از قضیه، شخصا دستور جلوگیری از ورود ایشان را به کویت صادر کرده است. بعد از این فشارها دولت کویت امام(ره) را به آن کشور راه نداد و امام(ره) و یارانش به بصره برگشتند و در نهایت امام(ره) با پیشنهاد فرزند خود «حاج احمد خمینی» تصمیم گرفتند به پاریس هجرت کنند و سرانجام در صبحگاه 13 مهر 1357 به اتفاق تنی چند از یارانش به بغداد راهی شد و از فرودگاه بغداد به سوی پاریس هجرت کرد.(2) امام خمینی به هنگام هجرت به پاريس در پيامي به ملت ايران، دلايل اين هجرت را چنين بيان نمودند. "اكنون كه من به ناچار بايد ترك جوار اميرالمؤمنين عليه السلام را نمايم و در كشورهاي اسلامي دست خود را براي خدمت به شما ملت محروم كه مورد هجوم همه جانبه اجانب و وابستگان به آنان هستيد، باز نمي‌بينم و از ورود به كويت با داشتن اجازه، ممانعت نموده‌اند، به سوي فرانسه پرواز مي‌كنم. پيش من مكان معيني مطرح نيست؛ عمل به تكليف الهي مطرح است. مصالح عاليه اسلام و مسلمين مطرح است. ما و شما، امروز كه نهضت اسلامي به مرتبه حساسي رسيده است، مسؤول هستيم. اسلام از ما انتظار دارد." به اين ترتيب، عصر روز 14 مهر ماه 1357، امام و همراهان به بغداد منتقل شده و روز بعد، هجرتي تاريخي را در راه رضاي خدا انجام دادند و در آنجا پس از توقفی كوتاه در پاريس در دهكده‌اي به نام «نوفل لوشاتو» اقامت كردند. اقامت ايشان در فرانسه بر خلاف تصور رژيم شاه، باعث تسريع در انقلاب شد و هر روز سيل خبرنگاران و عكاسان و ... به ديدار امام مي‌شتافتند؛ به طوري که، اين دهكده كوچك به كانون مهمترين اخبار جهان تبديل شد و پس از چند ماه منجر به پيروزي انقلاب اسلامي گرديد. ( اکنون مکان اقامت امام توسط دولت فرانسه از بین رفته است).«ژیسکاردستن»، رئیس جمهور وقت فرانسه درخاطرات خویش نوشته است که دستور اخراج امام(ره) از فرانسه را صادر کرده بود، ولی در آخرین لحظه ها نمایندگان سیاسی شاه که در آن روزها در نهایت درماندگی قرار داشتند، خطر واکنش تند و غیر قابل کنترل مردم را گوشزد کرده و در مورد عواقب آن در ایران و اروپا از خود سلب مسئولیت کرده بودند.(3)
درمدت اقامت 4 ماهه امام(ره) در پاریس، «نوفل لوشاتو» مهمترین مرکز خبری دنیا بود و مصاحبه های متعدد و دیدارهای مختلف امام(ره) دیدگاههای ایشان را در زمینه حکومت اسلامی و هدفهای آتی نهضت برای جهانیان بازگو می کرد. به این ترتیب جمع بیشتری از مردم جهان با اندیشه و قیام ایشان آشنا شدند و از همین جا بود که بحرانی ترین دوران نهضت را در ایران رهبری کرد.
(1). دعوتنامه ای که آقای «مهری» نماینده امام(ره) در کویت برای امام(ره) فرستاده بود، تحت عنوان «روح الله مصطفوی» فرزند «مصطفی» بود.
(2). فلاحی ، اکبر؛ سالهای تبعید امام خمینی ، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، 1358، اول. ص121.
(3). دستن ، ژیسکار؛ خاطرات رئیس جمهور فرانسه، محمود طلوعی، تهران ، اطلاعات، بی تا، ص258.