گنبد علویان
گنبد علویان در چهار باغ علویان در نزدیکی میدان امام زاده عبد‌الله شهر همدان قرار دارد. این اثر یکی از شاهکارهای معماری و گچ‌بری بعد از اسلام در همدان است، و طی شماره ۹۴ در تاریخ ۱۵/۱۰/۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌است.
بر اساس شناسنامه فنی بنا، این گنبد یکی از یادمانهای متعلق به اواخر دوره سلجوقیان در قرن ششم هجری است که توسط خاندان علویان ابتدا به عنوان مسجد احداث شده بوده است. در دوره‌های بعد با ایجاد سردابی در زیر زمین به مقبره آن خاندان تبدیل گردیده‌است.علت نامگذاری این بنا به گنبد علویان این بوده است که در گذشته های دور دارای گنبد بوده است ،گر چه در اثر گذشت زمان ، گنبد آن فرو ریخته است. از سوی دیگر ، علاقه شدید مردم به سادات و دوستداران علی (ع) و مدفون بودن دو تن از خاندان علویان در این بنا ، از دلایل دیگر آن بود. خاقانی به کنایه از آن به عنوان گنبد سبز یاد نموده‌است و فرهنگ عامیانه مردم استان همدان نیز بر این امر دلالت دارد که می‌گوید:
دلا دوشم دلا دوشم دلا دوش
به حق گنبد سبز سیه پوش
نام دیگر گنبد علویان سیه پوش می باشد که نام خانوادگی یک دسته از بازماندگان فعلی علویان در همدان هنوز هم «سیه‌پوش» است. راوندی صاحب مجمع التواریخ و القصص نیز از گنبد علویان به عنوان تریه اسلاف نام برده است. همانطور که گفته شد علت نامگذاری این بنا به «گنبد» علویان این بوده‌است که در گذشته‌های دور این بنا دارای گنبد بوده و در اثر گذشته زمان گنبد آن فرو ریخته‌است. همچنین علاقه شدید مردم به سادات و دوستداران امام علی(ع) و مدفون بودن دو تن از خاندان علویان در این بنا از دلایل دیگر این نامگذاری بوده است.
متاسفانه از هویت دقیق مدفونین اطلاعات دقیقی در دست نیست.
گنبد علویان( مسجد علویان):
این بنا مربوط به قرن ششم ه.ق و دوره سلجوقیان است . به طور کلی این اثر مهم از نظر سبک معماری ، تزئینات داخلی ، گچ بری و خطوط کتیبه ای جزء زیباترین ابنیه تاریخی ایران است.
چگونه آرامگاه ابن سينا شكل گرفت
به دنبال برگزاري نخستين بزرگداشت "ابن سينا" در ايران ،بناي يادبودي برپاشد كه تا كنون گردشگران بسياري را به خود جلب كرده است.
در اسناد و مدارك تاريخي آمده است :« در سال 1331 خورشيدي برابر با 1952 ميلادي، به مناسبت هزاره تولد ابوعلي سينا جشني برگزار شد که در آن گروهي از دانشمندان جهان شرکت داشتند كه منجر به احداث مقبره ابوعلي سينا در همدان شد .»
اين در حالي بود كه به دليل تولد ،"ابوعلي سينا" در "بخارا" و تحصيل در اين مكان ، مردم اکنون اين بخش که زماني جزو قلمرو سامانيان بوده و بخشي از جمهوري ازبکستان است، او را ازبک و ترک مي‌دانند.
عده اي ديگر نيز اين دانشمند بزرگ را كه بخشي از آثار خود را به عربي نوشته است، نه تنها عرب‌زبان‌ها که مردم کشورهاي اروپايي نيز در کتابهاي تاريخي خود، کساني همچون او، "ابوريحان بيروني"، "زکرياي رازي" و بسياري ديگر را عرب مي‌دانند.
اما بنا بر آنچه گروهي از محققان و مورخان نوشته اند، "ابن سينا" در همدان در گذشته و در زير حصار آن شهر نيز دفن شده است.
اين افراد شامل ،"البيهقي" ، "ابن خلکان"، "ابن العبري"، "خواند مير" و "قاضي نورالله" مي شوند .
به همين خاطر اين بنا در همدان بنا شد و اكنون مقبره "ابن سينا" در دره "مراد بيک" در ضلع غربي خيابان ابوعلي همدان يعني خياباني که از مرکز شهر رو به جنوب و کمي مايل به غرب امتداد دارد واقع شده و در کنار آن قبر "ابوسعدي دخدوک" قرار گرفته است.
ابوسعيد، از دوستان ابن سينا بوده که بعد از غائله شورش سپاهيان "شمس الدولة ديلمي"، مدت چهل روز در خانه وي پنهان بوده است.
محل کنوني آرامگاه ابن سينا و ابوسعيد، در همان زميني قرار دارد که روزگاري خانه ابوسعيد و مدتي نيز مخفيگاه شيخ بوده است.
اين محل در آن روزگار، کنار شهر و پشت باروي جنوبي همدان بوده و تا اواخر قرن سيزدهم هجري چهارطاق کوچکي بر روي قبر آن دو قرار داشته است و چون چهار طاق مذکور به تدريج بر اثر فرسودگي رو به ويراني مي‌رفته ، يکي از شاهزاده هاي قاجار به نام "نگار خانم" دختر شاهزاده "عباس ميرزا" وليعهد فتحعليشاه درصدد تجديد بنا و تعمير آن برآمده است.
نوشته‌اند که "نگار خانم" نخست همسر "عبدالله‌خان صارم‌الدوله" از طايفه "حاجي‌لر" بوده و پس از آن به همسري "مصطفي‌قلي‌خان اعتماد السلطنه" درآمده است.
به دستور اين شاهزاده ، به جاي چهارطاق قديم، گنبدي از آجر ساختند و دو سنگ، يکي روي قبر "ابن سينا" و ديگري روي قبر "ابوسعيد دخدوک" گذاشتند. پس از درست شدن آرامگاه با شکوه جديد، سنگ قبرهاي مذکور را در سرسراي آرامگاه قرار داده‌اند.
در شمال آرامگاه، خانه‌هاي مسکوني و در قسمت جنوب آن، حياط آرامگاه قرارداشته است. کتابخانه‌ي آرامگاه که 649 مجلد کتاب داشته به قرائت خانه ابوعلي سينا موسوم بوده است. در داخل آرامگاه، دور دو سنگ قبر ابوعلي و ابوسعيد، نرده چوبي کوتاهي قرارداده‌اند.
نظر اعضا انجمن آثار ملي ايران در مورد بناي جديد آرامگاه بوعلي بر آن بود که اصول معماري قديم و جديد هر دو رعايت شود.
به همين خاطر در خرداد ماه سال 1324 هـ. ش طرح نقشه‌ي آن بين مهندسان و فارغ التحصيلان رشته معماري به مسابقه گذارده شد.
از بين طرح هاي متعددي که به انجمن رسيد طرح پيشنهادي "هوشنگ سيحون" که با نظر آقايان "آندره گدار" مدير کل فني موزه باستانشناسي و "محسن فروغي" تهيه شده بود، مورد قبول قرار گرفت و به عنوان جايزه، اجراء ساختمان بر عهده‌ي او واگذار شد .
طرح مزبور با توجه به سبک معماري قرني که حکيم در آن مي‌زيسته از روي يکي از قديم‌ترين و عظيم‌ترين بناهاي آن عصر يعني "گنبد قابوس"، که از شاهکارهاي معماري به شمار مي‌رود اقتباس شده است. "گنبد قابوس" به موجب کتيبه‌موجود بر روي بنا، به سال 375 شمسي برابر با 397 قمري بنا شده است.
گنبد قابوس در قرن پنجم بنا شده است يعني زماني که قسمتي از دوران زندگاني ابن سينا در آن سپري شده است.
در نيمه سال(1326 هـ . ش) انجمن آثار ملي، تصميم به اجراي طرح ساختمان آرامگاه گرفت.
در آن هنگام مهندس "سيحون" براي تکميل مطالعات خود در پاريس به سر مي‌برد. پس از آگاهي از تصميم انجمن در خرداد ماه 1327 خورشيدي، طرح‌هاي اجرايي آرامگاه را به‌عنوان پايان‌نامه به دانشکده هنرهاي زيباي پاريس تقديم کرد.
سپس در تيرماه همان سال، آنها را براي اجرا به انجمن ارسال داشت. در اوايل سال 1328 بين انجمن آثار ملي ايران و شرکت ساختمان‌هاي کشور (شرکت نسبي مهندس ابتهاج و شرکاء) قرارداد قطعي ساختمان بسته شد و در خرداد ماه همان سال، کار بناي ساختمان آرامگاه آغاز شد.
پس از تخريب مقبره‌ي قديم و گشودن قبر ابوعلي سينا و ابوسعيد، جمجمه و قسمتي از استخوان هاي ابوعلي و قسمتي از استخوان هاي ابوسعيد که باقي مانده بود با حضور افراد معتمد و موثق، پس از تهيه صورت‌جلسه، در جعبه‌هاي مخصوص نهاده و مهر و موم شد تا پس از آماده شدن آرامگاه جديد، دوباره دفن شود .
يادماني براي ابوعلي سِنا
طراح بنا، طرح خود را به نحوي پيش بيني کرده بود که هم يادآور يکي از مقابر عصر زندگي ابن سينا و هم نشانه اي از تکامل فن معماري جديد باشد. اين است که معمار بنا در قسمت زيرين، روحيه‌ي بناهاي مصر، ايران و يونان قديم را با تمام عظمت و جلال آنها نشان مي‌دهد و در قسمت زبرين، روش معماري مقبره "قابوس" رعايت شده است.
طراح ساختمان نشان داده است که ابن سينا يک فيلسوف و متفکر بزرگ اسلامي است که بناي افکارش بر علوم و اطلاعاتي که ازملل قديمه رسيده، قرار دارد.
سنگ‌هاي خشني که با ابعاد نسبتاً بزرگ در قسمتهاي زيرين بنا به کار رفته، روحيه استحکام و قدرت را ظاهر مي سازد و ظرافت آميخته با عظمتي که در برج و پايه‌هاي آن ديده مي شود، تفاوت آنها را با سنگ‌هاي خشن نشان مي‌دهد.
باغچه ها و چشمه‌هايي که در حياط ورودي ساختمان کارسازي شده، نمونه‌ي کوچکي از باغ‌هاي معلق "بابل" همراه با طراوتي مشرق زمينانه است. زمين محوطه و زير بناي آرامگاه جمعاً سه هزار و نود متر مربع بوده است. که اکنون به هفت هزار افزايش يافته است.
ساختمان آرامگاه در سال 1330 به اتمام رسيد و در بهمن ماه همان سال به نمايندگان انجمن آثار ملي تحويل داده شد.
سپس لاک و مهر جعبه‌هاي محتوي استخوان هاي ابوعلي و ابوسعيد دخدوک استخوان ها با دقت کامل و رعايت موازين شرع و آداب و رسوم معمول، کفن و دفن شد.
قبر ابوعلي سينا در سمت راست مدخل آرامگاه و در سمت چپ او، قبر "ابوسعيد دخدوک" قرار گرفته است .
در حياط شرقي آرامگاه، روبروي در ورودي، در مقابل خيابان بوعلي، قبر شاعر ملي ايران "ابوالقاسم عارف قزويني".
قرار داد و روي سکويي مربع که هر ضلع آن حدود يک متر است سنگ مرمري قرار گرفته که با خط نستعليق زيب، مطالبي با اين مضمون آمده است:
«تصويري که از ابن سينا در نسخه هاي کهن، در کتابخانه ها وکليساها، در نسخه هاي قديم کتابهاي اروپايي و ترجمه هاي لاتين آثار او موجود است اصالت ندارد و بيشتر بر حدس و گمان متکي بوده است. از اين رو انجمن آثار ملي تصميم گرفت مجسمهاي از او تهيه کند. به همين دليل لازم بود بر اساس مآخذ و مدارک موجود، تصويري از او فراهم آيد. »
از اين رو، کميسيون‌هاي متعددي از دانشمنداني که با آثار شيخ و شرح حال او آشنايي داشتند تشکيل شد و با توجه به اطلاعاتي که درباره‌ي او به قلم خود وي و نيز شاگردش "ابوعبيد" و همچنين نوشته "بيهقي" در تتمه "صوان الحکمة" به‌دست آمده است، تصميم گرفته شد که تصويري از او به وسيله‌ي پيکر تراش معتبر، آقاي ابوالحسن صديقي تهيه شود.»
"ابوالحسن صديقي"، مجسمه ساز ، در ارديبهشت ماه سال خورشيدي، تصويري تمام چهره به قلم سياه تهيه کرد که در بيست و يکمين جلسه هيأت مؤسسان انجمن آثار ملي، مورد تصويب واقع شد.
قرار برآن شد که همين تصوير، مبناي تهيه مجسمه ابن سينا نيز قرار گيرد. سرانجام، در ديماه 1328 خورشيدي، نيم‌رخي از چهره او تهيه شود.
چندي بعد از طرف انجمن آثار ملي به استاد "ابوالحسن صديقي" ماموريت داده شد تا با توجه به تصوير تمام رخ ابن سينا، مجسمه ايستاده اي از شيخ بسازد تا در ميدان بوعلي در شهر همدان نصب شود. اين کار نيز به عهده‌ي استاد صديقي گذاشته شد.
حاصل کار، مجسمهاي شد به ارتفاع سه متر و ده سانتي متر و عرض 90 سانتيمتر و به وزن تقريبي چهارتن. نيمي از اين تنديس، از سنگ يکپارچه‌ي مرمر سفيد قم تهيه شده و هم اکنون بر روي پايه‌اي در ميدان بوعلي در انتهاي خيابان بوعلي همدان قرار دارد.
از کارهاي ديگري که کميته جشن هزاره ابوعلي سينا براي بزرگذاشت او لازم دانسته بود، تأسيس کتابخانه‌اي در جوار آرامگاه وي بود.
در اين باره نظر اعضاء انجمن اين بود که چون ابن سينا فيلسوف و دانشمندي جهاني است، لازم است که همه محافل علمي جهان در تاسيس کتابخانه او شرکت داشته باشند. از اين رو در سال 1329 خورشيدي، با تهيه‌ي يک اطلاعيه به زبانهاي فارسي ، عربي، فرانسه و انگليسي، از همه‌ي مولفان، مؤسسات فرهنگي و ناشران ايراني و خارجي درخواست شد که کتاب هايي به انجمن آثار ملي ارسال كنند.
در متون تاريخي اين طور آمده است :« کتابهاي گوناگون علمي، تاريخي، ادبي و همچنين کتابهايي که درباره ابن سينا يا از آثار آن بزرگ‌مرد بود، از کشورهاي مختلف به انجمن آثار ملي ارسال شد. هم اکنون 4هزار و 342 جلد کتاب فارسي و عربي در کتابخانه‌ي ابن سينا موجود است که سي مجلد آنها از کتابهاي خطي بوده و برخي از آنها بسيار نفيس و قابل توجه است. در ضمن پانصد و نود مجلد کتاب به زبانهاي فرانسه، انگليسي، آلماني و غيره نيز در کتابخانه وجود دارد.»
"گورازيموف"، انسان‌شناس روسي براي تهيه تنديسي از ابوعلي سينا ، نيم رخي از جمجمه اين دانشمند بزرگ را كه برايش فرستادنده بودند تهيه كرد .
بعدها يک شخص ديگر روسي به نام"آتاسيکوف"، در آن نيم‌رخ اصلاحاتي انجام داد. اين تغييرات هم‌اکنون در مجسمهاي که توسط بانوي هنرمندي به نام "سوکولوا" ساخته شده، اعمال و هم اکنون در بيرون از کتابخانه ابوعلي سينا در بخارا کارگذاشته شده‌است.
خصوصیات ویژه گنبد علویان :
این بنا به گنبد علویان موسوم است و شیوه ای رازی و آذری دارد و در مرکز شهر همدان قرار گرفته و
نقش آن مربع شکل است.در مورد اینکه آیا این ساختمان در زمان سلجوقیان یا دوره مغول ساخته شده اختلاف عقیده وجود دارد .ساختمان دارای خصوصیاتی است که بی شباهت به دوره سلجوقیان نیست. طراحی های هندسی سفالی و کتیبه های دارای حروف سفالی و طرح آجر چینی شبیه کار سلجوقی در مراغه است و حتی شباهت بیشتری به جزئیات تزئینی مقبره مؤمنه خاتون در نخجوان دارد .
در این ساختمان طرح ها و تزئینات مفصل تر و پرکارتر از دوره سلجوقی به شرح زیر دیده می شود :
1) نحوه شکستن صفحه دیوارهای داخلی و خارجی و درآوردن طاق نما و طاقچه های سه بعدی از آنها است .
2) کثرت نیم استوانه ها و غالب گیری ها .
3) تزئینات گچ بری که در آن نقش های معمولی دوره سلجوقی به طریقی شبیه به نقشه های دوره مغول ، مانند نقش های مقبره پیر بکران نزدیک اصفهان به کار برده شده است .
گچ بری برجسته در انحنای معکوس زیاد ، مانند آن است که از حاشیه خارج شده و با مقیاس و دقت و ظرافت و نازک کاری سلجوقی ، سست به نظر می آید .این ساختمان طوری ساخته شده است که مستقل باشد و از همه سمت دیده شود و به طور کلی حالت و طرح محلی دارد .
عجیب ترین خصوصیات این ساختمان استفاده لبه های ستاره ای در گوشه های طرح مربع است و داخل ساختمان یکدسته نیم استوانه و قالب گیری عمودی دیده می شود که قشری گچی است که روی سطح صاف دیوار قرار داده شده است و تزئینات آن آجر معمولی و تراشدار است .
مهاجرتهای اقوام آریائی نژاد ماد از حدود3500 سال پیش به منطقه غرب ایران و محدوده فعلی استان همدان و اختلاط و سلوك آنان با اقوام مستقر در منطقه به تدریج منجر به شكل گیری نخستین حكومت فراگیربه مركزیت هگمتانه (همدان) در فلات قاره ایران گشت و این حكومت در 650 قبل از میلاد در اوج اقتدار خود ضمن غلبه بر بزرگترین قدرت سیاسی و نظامی آن عصر یعنی دولت آشور قلمرو خود را از شرق به آسیای میانه و درغرب به قلب آسیای صغیر بسط داد.
بر اساس نوشته های هرودوت مورخ یونانی به دستور دیاكو نخستین پادشاه ماد درهگمتانه (همدان) پایتخت آنان استحكامات عظیمی شامل قلاع تو در تو و قصرهای سلطنتی بر پا گشت. اكثریت محققین علوم تاریخ و باستان شناسی را عقیده بر این است كه تپه امروزی هگمتانه در دل شهر همدان برجای مانده بقایای همین تاسیسات میباشد.
این تپه طی چندین سال اخیر مورد كاوشهای باستانشناسی قرارگرفته و كارگاههای كاوش و اشیاﺀ به دست آمده در معرض دید علاقمندان قراردارد. همچنین انجام حفاری های باستان شناسی در تپه های گودین نزدیك كنگاور و نوشیجان در ملایر گوشه هائی از فرهنگ وتمدن اقوام ماد را دراین زمان برما آشكار ساخته كه از جمله آنها می توان به نخستین اشكال خط و نگارش و سكه های اولیه و مظاهر فرهنگ دینی و معماری ایرانی اشاره نمود.
از دوره هخامنشیان علاوه بر سنگ نبشته های میخی گنجنامه همدان تعداد قابل توجهی اشیا ﺀ زرین و سیمین و نیز بقایای كاخهای سنگی به یادگار مانده است كه علاقمندان می توانند از آنها در موزه ملی كشور و موزه تپه هگمتانه بازدید كنند از دوره های سلوكی و اشكانی در همدان مجسمه شیر سنگی و گورستان پارتی و در نهاوند نشانه هائی از یك معبد برجای است.
شهر همدان در دوره ساسانی یكی از ضرابخانه های این حكومت بوده و سكه های متعددی از این دوره در دست می باشد. شهر نهاوند نیز در این زمان دارای اهمیت ویژه ای بود و دژ مستحكمی در آن قرارداشت و یكی از مراكز ایالات اسپهبد نشین هفتگانه این دوره بود. اعراب در یورش به ایران فتح نهاوند را فتح الفتوح نامیدند و گشودن همدان را به سال 645 میلادی پس از فتح نهاوند بزرگترین پیروزی خود بر ساسانیان شمرده اند.
از آثار این دوره می توان به غار قلعه جوق در فامنین و بقایای قلعه ای در همان محل اشاره كرد. نفوذ و گسترش اسلام در ایران تغییرات و تكامل شگرفی رابرپایه تعالیم اسلام و اصول هنرها و معماری قدیمی كشور سبب شد. از این دوره 1400 ساله در نقاط مختلف استان یادمانهای متعددی برجای مانده كه اهم آنها عبارتند از بنای بسیار زیبا وارزشمندی همچون:
گنبد علویان از دوره سلجوقی – برج قربان – بقعه استر و مردخای – بقعه خضر از قرون 7تا9 هجری درهمدان امامزده ازناو از دوره سلجوقی در فامنین – امامزاده هود و اظهر دررزن و بقعه حبقوق نبی در تویسركان از قرن هشتم –امامزاده یحیی – امامزاده حسین و امامزاده اسماعیل درهمدان و نیز كاروانسرای فرسفج و مدرسه علوم دینی شیخ علیخان زنگنه در تویسركان – آب انبار و سنگ نبشته ای معروف به كتیبه آقاجان بلاغی مربوط به بنای یك سد در اسدآباد – یخچال میرفتاح در ملایر و حمام حاج آقا تراب در نهاوند و نیز تعدادی پل شامل پل شكسته (خسروآباد) در اسدآباد- پل كوریجان و آبشینه در همدان پل جهان آباد در فامنین– پل فرسفج ومجموعه بازار در تویسركان و پل زرامین در نهاوند جملگی از دوره صفوی و بازار و مسجد جامع و میدان امام همدان و بازارملایر از ابنیه مهم بعد از دوره صفوی.
گذشته از آثار تاریخی استان همدان از لحاظ طبیعی نیز دارای جاذبه های خاصی است كه از جمله آنها می توان به غار بی نظیر و بسیار زیبای علیصدر در شهرستان كبودرآهنگ – گردشگاههای گنجنامه و عباس آباد در همدان – پارك زیبای ملایر- سراب گیان نهاوند وییلاقات خوش آب وهوای شهرستان اسدآباد اشاره نمود.
وجود مجموعه جالب و بی بدیل جاذبه های فرهنگی – تاریخی و طبیعی و ارتباطات سهل این استان با مركز كشور و نیز آب و هوای خنك آن در فصل بهار و تابستان استان همدان را به عنوان یكی از مهمترین قطبهای گردشگری مطرح نموده و در سال جاری این استان به لحاظ جذب گردشگر در كشور توانست رتبه چهارم را احراز نماید همچنین در راستای برنامه ملی توسعه گردشگری كشور شهر همدان به عنوان منطقه مدل گردشگری انتخاب گردیده است كه انشاﺀ الله با اجرای این برنامه شهرهمدان و این استان جایگاه واقعی خود را در كشور و جهان خواهد یافت و خواهد توانست با بدل شدن به یك قطب اساسی گردشگری به شكوفائی اقتصادی كشور نیز كمك شایانی بنماید.
در خاتمه شایان ذكر است همدان از دیر باز مهد پرورش مردان بزرگی در زمینه علم و هنر– عرفان – دین وسیاست بوده است كه از جمله این مشاهیر می توان به فیلسوف عالیقدر جهان اسلام ابوعلی سینا (که توضیح آن داده شد) - شاعر وارسته و عارف بزرگ باباطاهر- عارف دلسوخته و حق طلب عین القضاه همدانی و نیز مردان علم و سیاست نظیر خواجه رشید الدین فضل اله همدانی وزیر مشهور ایلخانیان مغول وهمچنین ادبا و شعرای گرانقدری چون میرزاده عشقی - مفتون همدانی و عارف و همچنین مردان دین وسیاست چون سید جمال الدین اسدآبادی اشاره نمود. بدین لحاظ عاشقان و شیفتگان مظاهر فرهنگ و تمدن ایران و اسلام می توانند علاوه بر آثار و ابنیه تاریخی استان از بناهای یادبودی كه برای برخی از این بزرگان برپا شده نظیر آرامگاه بوعلی و باباطاهر نیز بازدید نمایید .منبع: تبیان همدان
البته باید یادآور شویم که: پس از شکست علویان از سامانیان و کشته شدن داعی کبیر مدت 13 سال طبرستان در دست فرمانبرداران سامانیان بود .سپس داعی حسن بن علی ، معروف به ناصر کبیر، ( از نوادگان امام زین العابدین ) سامانیان را در طبرستان مغلوب ساخت . جستان که با ناصر بیعت نمود و به یاری او شتافته به خون خواهی محمدبن زید ، سامانیان را شکست داد.ناصر کبیر در سال 290 هجری قمری چون با جستان به دیدر آنجا به ارشاد و نشر اسلام در میان دیلمان و گیلان پرداخت و چون خود شیعه زیدی بود و یکی از دانشمندان و مولفان زیدی محسوب می گشت به ترویج زیدیه پرداخت . دعوت ناصر پیشرفت کرده و انبوهی از دیلمیان و گیلانیها اسلام و مذهب زیدی را پذیرفتند. ناصر کبیر در سال 301 هجری قمری با گروه انبوه خود دژ باستان چالوس را که در زمان سامانیان در برابر دیلمیان ساخلو گاه بود ، ویران کرده . قدر مسلم این است که مردم طالقان پس از سال 290 هجری قمری مذهب زیدی داشته و تحت تاثیر ناصر کبیر اسلام در این خطه نیز رواج یافت . پس از آنکه علویان گیلان و طبرستان رو به ضعف نهادند ، بعضی از سرداران ایشان که یکی لیلی بن نعمان و دیگری ماکان بن کاکی و اسفاربن شیرویه و مرداویچ پسر زیاد و علی بویه نام داشتند ، هریک قدرتی یافته در ناحیه ای حکومت کردند.
معصومه یزدان پناه